Romantyzm

Czwarta część Dziadów A. Mickiewicza - romantyczny dramat miłości

W IV części Dziadów widoczna jest polemika dwóch odmiennych światopoglądów, odmiennych wizji świata. Tajemniczy przybysz zwraca się do księdza: "Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu.../lecz natura jak człowiek ma swoje tajemnice/ Które nie tylko chowa przed dym tłumu,/ ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna". Ksiądz to racjonalista, żyje w świecie zewnętrznym jest człowiekiem renesansowym, wierzy w ład świata, rozum i zmysły, uważa, że "człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiech, ale na dobro bliźnich i swoich". Pustelnika natomiast charakteryzuje irracjonalne podejście do rzeczywistości, żyje w swoim wewnętrznym świecie, przedstawia rację uczuć, wyraża gwałtowne emocje. Romantyzm zatem przeciwstawia się racjonalizmowi. Cechy określające romantyczny światopogląd; świata nie może poznać przez intelekt, bądź zmysły, ale poprzez uczucie - poznanie wewnętrzne, nadzmysłowe; racjonalna wizja świata jest ograniczona, niezgłębiona. Pustelnik gdy daje się poznać księdzu jako jego uczeń - Gustaw, mówi: "Ty mnie zabiłeś! Ty mnie nauczyłeś czytać.../ Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś i rajem!/ A to jest tylko ziemia". Pustelnik uważa, że lektury są przyczyną jego nieszczęścia oddaliły go od rzeczywistości, przyczyniły się do cierpień i bólu, wini księdza, bo nauczył go czytać książki, które sprawiły, że uwierzył w świat idealny, idealną miłość i to złamało mu życie.